Kalite teknisyeni saat onda ölçümü alıyor, sonucu kontrol formuna yazıyor. Akşam vardiya bitince form kalite ofisine gidiyor, biri Excel'e giriyor. Ertesi sabah rapor alınıyor ve rakam tutmuyor: formda 12,04 yazan ölçü tabloda 12,40 görünüyor. Bir saat kim haklı diye tartışılıyor. Kalite teknisyeni ne iş yapar sorusunun cevabını yazarken bu sahneyi hep aklımda tutuyorum, çünkü sorun teknisyenin işinde değil, işin kayda geçiş biçiminde.
Vardiyanın ilk işi: ilk parça onayı
Gün, tezgâh ayarının doğrulanmasıyla başlar. Yeni bir iş açıldığında, malzeme değiştiğinde veya kalıp takıldığında ilk çıkan parça ölçülür ve onaylanmadan seri üretime geçilmez. Otomotivde bu, IATF 16949'un iş kurulumlarının doğrulanmasını ve kaydının saklanmasını isteyen maddesinin karşılığıdır; uygun olduğu yerde ilk ve son parça doğrulaması da beklenir. Türkçede buna genelde ilk parça onayı ya da kurulum onayı denir.
Teknisyenin burada yaptığı iş net: kontrol planında yazan karakteristikleri, yazan cihazla, yazan sıklıkta ölçmek ve sonucu kaydetmek. Yetkisi de aynı ölçüde nettir. Sonuç tolerans içindeyse onaylar, hat başlar. Sınırda ya da dışındaysa karar yukarı gider. Ölçülecek karakteristiklerin nereden geldiğini kontrol planı sayfamızda anlattık.
Gün boyunca: ara kontroller ve ölçüm kaydı
İlk parça onayından sonra iş, kontrol planındaki sıklıklara göre devam eder. Saatte bir beş parça, iki saatte bir üç parça, vardiyada bir görsel kontrol; sıklıklar ürüne ve karakteristiğe göre değişir. Teknisyen burada iki şeyi aynı anda yapar: ölçer ve eğilime bakar. İkincisi genelde öğretilmez ve iş sadece ölçmeye indirgenir.
Oysa asıl değer eğilimdedir. Beş ölçümün beşi de tolerans içinde ama hepsi üst sınıra doğru kayıyorsa, o hat yarım saat sonra dışarı çıkacak demektir. Kontrol grafiği kullanan yerlerde bu görünür; kullanmayanlarda parça bozulana kadar kimse fark etmez. Eğilim okumanın mantığı için SPC sayfamıza bakabilirsiniz. Teknisyene öğretilmesi gereken tek şey grafiğin nasıl çizildiği değil, hangi durumda hattı uyaracağıdır.
Ölçüm cihazının kendisinin de ölçülmesi gerektiğini burada hatırlatalım. Aynı parçayı iki teknisyen ölçtüğünde farklı sonuç çıkıyorsa, sorun süreçte değil ölçüm sisteminde olabilir. Bu farkın büyüklüğünü ölçen çalışmaya ölçüm sistemi analizi denir ve ayrı bir disiplindir; giriş için MSA sayfamıza bakabilirsiniz. Teknisyenin bilmesi gereken kısmı basittir: ölçümü hep aynı yerden, aynı sıkılıkta ve aynı yöntemle alın. Yöntem değişirse veri değişir, süreç değişmese bile.
Bir günün tablosu
Aşağıdaki tablo, tek vardiyalı bir preshanede çalışan bir kalite teknisyeninin tipik gününü gösteriyor. Üçüncü kolon, o işin hangi kayda düştüğünü; dördüncü kolon ise sistem üzerinden çalışıldığında hangi ekranın kullanıldığını söylüyor.
| Saat | İş | Kayıt | QMS ekranı |
|---|---|---|---|
| 07:00 | Vardiya devri, açık konuların alınması | Vardiya devir notu | Vardiya devri / açık kayıtlar |
| 07:20 | İlk parça onayı, kurulum doğrulaması | İlk parça formu | Ölçüm girişi (kurulum onayı) |
| 08:00 – 15:00 | Kontrol planına göre ara kontroller | Kontrol formu, ölçüm değerleri | Ölçüm girişi, kontrol grafiği |
| Gün içi | Uygunsuz parça tespiti ve karantinaya alma | Uygunsuz ürün formu, etiket | Uygunsuz ürün kaydı |
| Gün içi | Kullanılan cihazın kalibrasyon durumu kontrolü | Cihaz etiketi, kalibrasyon listesi | Ekipman / kalibrasyon takibi |
| 13:00 | Müşteriye çıkacak partinin son kontrolü | Sevk öncesi kontrol kaydı | Son kontrol / serbest bırakma |
| 15:00 | Vardiya kapanışı, açık konuların devri | Vardiya raporu | Vardiya devri |
Bu tabloda dikkat edilecek nokta, her satırın bir kayıt üretmesidir. Kayıt üretmeyen bir kontrol yapılmamış sayılır; denetimde de böyle değerlendirilir. Kalite teknisyeni ne iş yapar sorusunun kısa cevabı budur: ölçer, karar kriterine göre değerlendirir ve kayıt bırakır.
Bir preshanede kontrol formlarını incelerken bütün ölçümlerin tolerans ortasına çok yakın çıktığını gördüm. Kâğıt üzerinde mükemmel bir süreç. Teknisyene sordum, dürüstçe cevap verdi: cihazı okumak zaman alıyor, o yüzden birkaç ölçümü tahminle yazıyormuş. Suçlu teknisyen değildi; kontrol planı vardiyada altmış ölçüm istiyordu ve o sürede gerçekten yapılamıyordu. Ölçüm sıklığını gerçekçi hâle getirdikten sonra veriler oynamaya, yani gerçeği göstermeye başladı. Tolerans ortasına çakılı veri, iyi bir sürecin değil, doldurulmayan bir formun işaretidir.
Uygunsuz parça çıktığında
Teknisyenin en kritik anı budur. Üç iş sırayla yapılır: ayırmak, tanımlamak, kayda geçirmek. Ayırma fizikseldir; karantina alanına alınmayan parça er ya da geç hatta geri döner, bunu defalarca gördüm. Tanımlama etiketle yapılır ve etikette parça numarası, miktar, tarih, vardiya ve tespit edilen uygunsuzluk bulunur. Kayıt ise uygunsuz ürün formuna düşer.
Teknisyenin yetkisi burada biter. Parçanın hurda mı olacağı, tamir mi edileceği yoksa müşteriden sapma izni mi isteneceği kararı ona ait değildir. Bu ayrım yazılı olmadığında ya teknisyen karar verir ve sonradan tartışma çıkar, ya da kimse karar vermez ve parçalar karantinada aylarca bekler. Karantinada bekleyen parça da bir maliyettir; yer kaplar, sayımı bozar ve zamanla "ne olduğunu kimse hatırlamıyor" kategorisine düşer. Uygunsuz ürün kaydına bir karar termini koyun: kırk sekiz saat içinde akıbeti belirlenmemiş parti, haftalık kalite toplantısının gündemine kendiliğinden girsin. Bu tek kuralı işleten yerlerde karantina alanı unutulmuş partilerin deposuna dönüşmüyor. İki rolün yetki sınırını kalite kontrolcü ile kalite mühendisi farkı yazımızda ayrıntılı ayırdık.
Hangi karar teknisyende, hangisi değil?
Görev tanımlarındaki en büyük boşluk burada. Yetki sınırı yazılmadığında iki şey birden olur: teknisyen vermemesi gereken kararları verir, vermesi gerekenleri de sorar. İkisi de zaman kaybettirir. Aşağıdaki tablo, tipik bir tedarikçide işleyen sınırı gösteriyor; kendi görev tanımınıza uyarlarken sağ kolonu kendi unvanlarınızla doldurun.
| Karar | Teknisyen | Kim verir |
|---|---|---|
| Tolerans içindeki ilk parçayı onaylamak | Verir | Kalite teknisyeni |
| Şüpheli parçayı hattan ayırmak | Verir | Kalite teknisyeni |
| Tolerans dışı parti için hurda / tamir kararı | Vermez | Kalite mühendisi veya müdürü |
| Müşteriden sapma izni istemek | Vermez | Kalite müdürü |
| Kontrol planındaki ölçüm sıklığını değiştirmek | Vermez | Kalite mühendisi, değişiklik kaydıyla |
| Kalibrasyon tarihi geçmiş cihazı kullanımdan çekmek | Verir | Kalite teknisyeni |
| Kalite sebebiyle hattı durdurmak | Verir | Kalite teknisyeni (yetkilendirilmişse) |
Son satır tartışmalı görünse de otomotivde gerekli olan budur. Yetki verilmediğinde uygunsuz üretim bir üst kademenin müsait olmasını bekler ve o bekleme genelde bir vardiyayı bulur. Yetkinin kötüye kullanılmasından çekiniyorsanız çözüm yetkiyi kısmak değil, kararı görünür kılmaktır: durdurma anı kayda geçsin ve yarım saat içinde kalite mühendisi tarafından değerlendirilsin. Kaydedilen bir karar zaten kendini denetler.
Ölçüm cihazı ve kalibrasyon
Kalite teknisyeni ne iş yapar diye sorulduğunda genelde atlanan bir sorumluluk daha var: kullandığı cihazın durumundan o sorumludur. Ölçüm alırken cihazın kalibrasyon etiketine bakmak, tarihi geçmişse kullanmamak ve düşürülen ya da darbe almış bir cihazı kullanımdan çekmek teknisyenin işidir. Kalibrasyonu yapan kim olursa olsun, kullanım anındaki kontrol onun elindedir.
Bunun bir de geriye dönük tarafı var. Tarihi geçmiş bir cihazla ölçüm yapıldığı fark edilirse, o cihazla ölçülmüş önceki ürünlerin de değerlendirilmesi gerekir; bu değerlendirme bazen sevk edilmiş partileri kapsar. Bu yüzden cihaz takibi kalite biriminin en pahalı hatalarından birini önler. Ayrıntı için kalibrasyon sayfamıza bakın.
Kâğıttan ekrana: iki aktarma adımının bedeli
Baştaki sahneye dönelim. Ölçüm kâğıda yazılıyor, akşam Excel'e giriliyor, ertesi gün rapor alınıyor. Arada iki aktarma var ve her aktarma bir hata kaynağı. Ama asıl kayıp hata değil, zaman. Sabah alınan bir ölçümdeki sapma ertesi gün fark edilirse, aradaki bir vardiyalık üretim şüpheli hâle gelir. Sapmayı aynı saat görmek, sekiz saatlik üretimi kurtarır.
Sistem üzerinden çalışıldığında teknisyen değeri doğrudan girer; grafik anında güncellenir, tolerans dışı bir değer girildiğinde ekran uyarır. PaKalite'de ölçüm girişi hat başındaki bir terminalden yapılır ve aynı veri kontrol grafiğine, uygunsuz ürün kaydına ve aylık rapora aynı anda düşer. Yine de şunu söyleyeyim: az sayıda karakteristiği olan küçük bir atölyede kâğıt formlar gayet iyi çalışır. Kararı verirken vardiyada kaç ölçüm alındığına bakın; sayı üç haneye çıkıyorsa aktarma adımı sürdürülemez hâle gelir.
Teknisyenin ihtiyaç duyduğu yetkinlikler
Beş başlık altında toplanır. Teknik resim okumak, ölçüm cihazlarını doğru kullanmak, kontrol planını anlamak, uygunsuzluk kararlarının sınırını bilmek ve kayıt disiplini. İlk ikisi eğitimle kazanılır ve genelde verilir. Üçüncüsü çoğu firmada atlanır; kontrol planını hiç okumamış teknisyen sık rastlanan bir durumdur. Dördüncüsü yazılı görev tanımıyla, beşincisi de alışkanlıkla oturur.
Bir de sayılmayan altıncı yetkinlik var: hattı durdurabilme cesareti. Otomotivde bu yetkinin ürün uygunluğundan sorumlu personelde bulunması ve her vardiyada karşılığının olması beklenir. Yetki kâğıtta varken sahada kullanılmıyorsa, bunun sebebi genelde ilk kullanımdan sonra yaşananlardır. Bir teknisyen hattı haklı olarak durdurduğunda destek görmezse, ikinci kez durdurmaz. Üretim ve kalite arasındaki bu sınırı üretim sayfamızda ayrıca ele aldık.
Sahada teknisyene tek bir soru sorarım: bu parçada uygunsuzluk gördüğünüzde ne yaparsınız? Cevap adım adım geliyorsa sistem çalışıyordur. "Ustabaşına söylerim" cevabı geliyorsa uygunsuz ürün süreci kâğıt üzerindedir. İkinci sorum kontrol planıyla ilgilidir: elindeki formdaki ölçüler kontrol planındakiyle aynı mı? Bu iki soru, yarım günlük bir üretim süreci denetiminin yönünü belirler.
Vardiya devri: en ucuz iyileştirme
Vardiya değişimi, kalite bilgisinin en çok kaybolduğu andır. Gece vardiyasında iki şüpheli parti ayrıldıysa ve bu sabah vardiyasına aktarılmadıysa, o parçalar öğleden sonra sevkiyata karışır. Beş dakikalık yazılı bir devir bunun tamamını çözer: açık uygunsuzluklar, karantinadaki partiler, ayarı bozulan tezgâhlar ve bekleyen kararlar. Dört başlık, beş dakika.
Bunu bir formla da yaparsınız, sistemde açık kayıt listesiyle de. Önemli olan devrin sözlü kalmaması. Kalite teknisyeni ne iş yapar sorusuna verilecek listenin sonuna bu maddeyi de ekleyin; sahada en çok fark yaratan işlerden biri, en az yazılanı oluyor.
Rolü yeni kuruyorsanız sırayı şöyle yapın: önce görev tanımını ve yetki sınırını yazın, sonra kayıt formlarını sadeleştirin, en son ekranı düşünün. Tersinden gidip ekranla başlayan firmalarda teknisyenler iki sistemi birden dolduruyor ve ikisine de güvenilmiyor. Formu sadeleştirirken tek soruyu sorun: bu hücreye yazılan bilgi bir karara giriyor mu? Girmiyorsa silin. Teknisyenin vardiyada dolduracağı alan azaldıkça, kalan alanların doğruluğu artıyor.