AS9100 Nedir? Havacılıkta QMS'ten Ne İstenir?

Yıllardır otomotive parça basan bir preshaneye sabah bir teklif talebi düştü. Şartnamenin ilk satırı kısaydı: tedarikçi AS9100 belgesine sahip olmalıdır. Kalite müdürü standardı satın aldı, açtı ve ilk şaşkınlığını yaşadı; metnin gövdesi zaten bildiği ISO 9001'di. Fark, paragrafların arasına farklı yazı tipiyle serpiştirilmiş ek cümlelerdeydi. AS9100 nedir diye bakanların çoğu ayrı bir yönetim sistemi bekler; o ek cümleler tersini söylüyor. Havacılık ve savunma sektörü, ISO 9001'in üstüne kendi şart katmanını bindirmiş, o kadar.

AS9100 nedir, tek paragrafta

AS9100, havacılık, uzay ve savunma tedarik zinciri için hazırlanmış kalite yönetim sistemi standardıdır. Metni SAE International yayımlar; Avrupa'da EN 9100, Japonya'da JISQ 9100 koduyla aynı içerik yürürlüktedir. Sektörün ortak yapısı olan IAQG (Uluslararası Havacılık Kalite Grubu) bu sürümleri uyumlu tutar, dolayısıyla İzmir'deki bir tedarikçiyle Toulouse'daki bir tedarikçi aynı şartlara tabidir. Güncel revizyon AS9100D'dir ve ISO 9001:2015 metnini olduğu gibi içerir.

Bu yapının pratik sonucu şudur: AS9100D'nin madde numaraları ISO 9001:2015 ile aynıdır. Kapsam 4'te, liderlik 5'te, planlama 6'da durur. Havacılık şartları bu maddelerin altına ek fıkralar olarak girer. Elinizde çalışan bir kalite yönetim sistemi varsa sıfırdan başlamazsınız; mevcut sistemin üstüne katman eklersiniz. Bu katman sanıldığından ağırdır ama yapısı tanıdıktır.

ISO 9001'in üstüne tam olarak ne ekleniyor?

Havacılık ek şartlarını dört kümede toplamak mümkün: ürünün tanımının kontrolü, malzemenin gerçekliği, riskin operasyona indirilmesi ve performansın müşteriye raporlanması. Aşağıdaki tablo bu kümelerin ISO 9001 karşılığını ve sahada ne istediğini gösteriyor.

AS9100D'de bu ek başlıkların önemli bir kısmı 8.1 operasyon planlaması altında toplanmıştır. Yani standart, havacılığa özgü kontrolleri yönetim sisteminin genel maddelerine değil, doğrudan üretimin planlandığı yere yerleştirmiştir. Bu tercih tesadüf değil: sektör, kaliteyi ofiste değil hatta çözmenizi bekliyor.

Konfigürasyon yönetimi: sektörün omurgası

Konfigürasyon yönetimi (configuration management), ürünün tanımını oluşturan tüm dokümanların hangi sürümde olduğunu ve hangi sürümle hangi parçanın üretildiğini bilme disiplinidir. Otomotivde bunun yerini büyük ölçüde mühendislik değişiklik yönetimi tutar ve genelde parti seviyesinde çalışılır. Havacılıkta soru daha keskindir: elimdeki bu parça, çizimin hangi revizyonuna göre üretildi?

Bu soruya cevap verebilmek için müşteri çizimi, teknik şartname, kontrol planı, iş talimatı ve fikstür kayıtlarının birbirine bağlanması gerekir. Uygulamada en sık gördüğüm hata, çizim revizyonunun ERP'de güncellenip kontrol planına yansıtılmamasıdır. Denetçi bunu bulmak için tek bir şey yapar: rastgele bir sevk irsaliyesi seçer ve geriye doğru yürür. Zincirin bir halkası kopuksa konfigürasyon yönetimi çalışmıyor demektir.

Sahte parça önleme neden ayrı bir madde?

Sahte parça önleme (counterfeit part prevention), havacılıktan gelen okuyucunun bile ilk duyduğunda yadırgadığı bir başlıktır. Sebebi elektronik bileşen ve özel alaşım piyasasındaki gerçek vakalardır: hurdadan toplanıp yeniden markalanan komponentler, sahte malzeme sertifikaları, izinsiz üretilen yedek parçalar. Standart, bu riski satın alma sürecinin içine gömmenizi ister.

Pratikte istenen üç şey var. Birincisi, mümkün olduğunca üreticiden ya da yetkili dağıtıcıdan alım. İkincisi, zorunlu hâllerde ikincil kanaldan alınan malzeme için ek doğrulama; malzeme analizinden sertifikanın üreticiye teyit ettirilmesine kadar. Üçüncüsü, şüpheli malzemenin karantinaya alınıp tedarik zincirine geri dönmesinin engellenmesi. Tedarikçi yönetimi tarafında bu, onaylı tedarikçi listesinin ciddiye alınması demektir.

Risk, ürün güvenliği ve kritik ürünler

ISO 9001'in risk yaklaşımı sistem seviyesindedir ve pek çok firmada bir SWOT tablosuyla geçiştirilir. AS9100 bunu operasyona indirir: her proje, her yeni proses, her kaynak değişikliği için riskin tanımlanmasını, kabul kriterinin belirlenmesini ve aksiyonun izlenmesini ister. Risk yönetimi tarafındaki alışkanlığınız zayıfsa ilk denetimde en çok bulguyu buradan alırsınız.

Ürün güvenliği ise havacılığa özgü bir bakıştır. Bir karakteristiğin sapması uçuş emniyetini etkileyebiliyorsa o karakteristik ayrı işaretlenir, ayrı doğrulanır ve kayıtları ayrı saklanır. Kritik ürünler ve anahtar karakteristikler için üretim planlamasının ne yapacağını önceden yazmanız gerekir. Otomotivde özel karakteristik yönetimine alışkın bir ekip için bu geçiş görece kolaydır; mantık aynıdır, eşik daha düşüktür.

FAI: havacılığın ilk ürün onayı

İlk ürün muayenesi (First Article Inspection, FAI), bir parçanın seri üretime geçmeden önce her ölçüsünün ve her şartname maddesinin tek tek doğrulandığı rapordur. Çizim balonlanır, her balon numarası rapora bir satır olarak girer, ölçüm sonucu ve kullanılan cihaz yazılır. Otomotivdeki PPAP dosyasına benzer ama odağı farklıdır: PPAP prosesin yeterliliğini kanıtlar, FAI parçanın tanımına uygunluğunu kanıtlar.

FAI'nin tekrarlanmasını gerektiren durumlar sözleşmede yazar; tasarım değişikliği, proses veya tezgâh değişikliği, tedarikçi değişikliği ve uzun süreli üretim duruşu tipik tetikleyicilerdir. Sahada en sık yapılan hata, FAI'yi bir kereye mahsus evrak işi sayıp iki yıl sonra kalıp taşındığında tekrarlamamaktır. Denetçi bunu tezgâh geçmişinden yakalar.

Teslimat performansı: müşteri sizi sayıyla izliyor

Havacılık müşterisi tedarikçisini iki sayıyla takip eder: zamanında teslim oranı ve kalite performansı. Standart, bu ölçümlerin yapılmasını ve hedefin altına düşüldüğünde düzeltici faaliyet açılmasını ister. Bu, otomotivdeki tedarikçi karnesi mantığının aynısıdır ama havacılıkta teslimat gecikmesinin toleransı daha dardır, çünkü üretim adetleri düşük ve montaj takvimi katıdır.

Aşağıdaki tablo, havacılık müşterisiyle çalışan bir tedarikçinin aylık takip etmesi gereken minimum gösterge setini gösteriyor. Sayıları müşteri sözleşmesi belirler; buradaki kolon, bu göstergenin kim tarafından ve hangi kayıttan üretildiğini netleştirmek içindir.

Belgelendirme nasıl yürüyor?

Havacılık belgelendirmesi ISO 9001'den farklı bir şemayla yürür. Denetimi yapan kuruluş sektörün tanıdığı bir akreditasyona sahip olmak zorundadır, denetçiler ayrı bir yetkinlik sürecinden geçer ve denetim raporları sektörün ortak veri tabanına işlenir. Müşteriniz belgenizin gerçekten geçerli olduğunu oradan doğrular; duvara astığınız sertifikanın taranmış kopyası tek başına yeterli sayılmaz.

Denetim, süreç bazlı ve kanıt odaklıdır. Denetçi prosedürünüzü okumaktan çok, seçtiği bir siparişi baştan sona takip eder. Bu yüzden hazırlığın merkezinde doküman değil, kayıt bulunur. Denetim hazırlığında dosyaları güzelleştirmek yerine izlenebilirlik zincirini test edin.

Teklif aşamasında sorulacak yedi soru

Havacılık müşterisinden gelen ilk teklif talebini cevaplamadan önce şartnameyi okumakla yetinmeyin; müşteriye yazılı soru sorun. Bu soruları sormak zayıflık değil, sektörde olgunluk göstergesi sayılır. Kaçırıldığında ise sözleşme imzalandıktan sonra ortaya çıkarlar ve o noktada pazarlık şansınız kalmaz.

Şunları sorun. Belgelendirme hangi tarihe kadar isteniyor, sipariş öncesi mi sonrası mı? İlk ürün muayenesi hangi formatta ve kaç nüsha bekleniyor? Konfigürasyon değişikliği bildirimi kaç gün önceden yapılmalı? İzlenebilirlik hangi seviyede isteniyor, parti mi parça mı? Özel prosesler için müşteri onaylı tedarikçi listesi var mı? Kayıtlar kaç yıl saklanacak? Uygunsuz ürün için sapma izni süreci nasıl işliyor?

Bu yedi sorunun cevabı, teklif fiyatınızı doğrudan etkiler. Özellikle kayıt saklama süresi ve izlenebilirlik seviyesi, otomotivden gelen firmaların hesaba katmadığı iki kalemdir. Parça bazlı izlenebilirlik istendiğinde hattaki işaretleme, taşıma ve kayıt düzeninizi değiştirmeniz gerekir; bunun maliyeti teklif verilirken görünmez ama üretim başladığında her vardiyada karşınıza çıkar.

Belgelendirmeden önce kurulması gereken beş kayıt

Sistem kurmadan belge almaya çalışmak, ilk gözetim denetiminde sizi zorda bırakır. Bir firmanın havacılık denetimine hazır sayılması için önce beş kaydın gerçekten çalışıyor olması gerekir. Bunlar prosedür değil, her gün üretilen kayıtlardır; denetçi de zaten bunlara bakar.

Birincisi malzeme giriş kaydı ve buna bağlı sertifika arşivi; hangi eriyikten hangi partiye geldiğini gösterebilmelisiniz. İkincisi ölçüm cihazı kayıtları; her ölçümün, o gün geçerli kalibrasyona sahip bir cihazla yapıldığını gösterebilmelisiniz. Kalibrasyon düzeni zayıfsa havacılık denetiminde ilk bulgu oradan çıkar. Üçüncüsü konfigürasyon kaydı; hangi parçanın hangi çizim revizyonuyla üretildiği. Dördüncüsü uygunsuz ürün kaydı ve karar izi; kim, hangi yetkiyle, hangi gerekçeyle karar verdi. Beşincisi personel yetkinlik kaydı; özellikle özel proses operatörleri için.

Bu beş kaydı üç ay boyunca eksiksiz üretebiliyorsanız belgelendirme başvurusu yapabilirsiniz. Üretemiyorsanız başvurmayın; denetim ücretini de kaybedersiniz, müşteri gözündeki güvenilirliğinizi de. AS9100 nedir diye soran bir denetçiye sistem tarafından verilecek cevap, ancak bu beş kayıt sahada duruyorsa geçerlidir.

Otomotivden geliyorsanız yolun ne kadarı hazır?

İyi haber: IATF 16949 ile çalışan bir firmada süreç yaklaşımı, düzeltici faaliyet disiplini, kalibrasyon düzeni ve tedarikçi değerlendirme altyapısı zaten kuruludur. Havacılığa geçişte bunların çoğu kullanılabilir. Zorlanma, izlenebilirliğin derinliğinde ve doküman sürüm disiplininde çıkar. İki standardın nerede ayrıştığını AS9100 ile IATF 16949 farkı yazısında ayrıntılı ele aldık.

AS9100 nedir başlığının teknik tarafı yazının başında kapandı; asıl karar ise ticari. Havacılık müşterisi az adet, yüksek dokümantasyon ve uzun devreye alma süresi demektir. İlk siparişin hacmine bakıp belgelendirmeye koşmayın; iki yıllık iş hacmi öngörünüzü çıkarın, gerekirse belgelendirmeyi ikinci yıla bırakıp önce izlenebilirlik altyapınızı kurun. Sistemi kurmadan alınan belge, ilk gözetim denetiminde sizi zor durumda bırakır.