Hattın son istasyonundaki panoda verim yüzde 97 yazıyor. Aynı hattın montaj şefi ise her vardiya iki kasa parçayı taşlamaya geri gönderdiğini söylüyor. İkisi de doğru. Ara istasyonlarda yapılan düzeltmeler hiçbir kayda girmediği için hat sonu rakamı gerçeği örtüyor. İlk geçiş verimi hesaplama yönteminin varlık sebebi tam olarak budur: parçanın sonunda iyi olup olmadığını değil, yolda kaç kez elden geçtiğini ölçmek.
FTY nedir, neyi sayar?
FTY (first time yield, ilk geçiş verimi) tek bir istasyonun verimidir. O istasyona giren parçaların yüzde kaçı hiç düzeltilmeden, hiç geri gönderilmeden, hiç ikinci kez elden geçmeden uygun çıkmıştır? Formülü sadedir: ilk seferde uygun çıkan adet bölü giren adet. Zorluk formülde değil, "ilk seferde" ifadesinin sahada ne anlama geldiğinde.
İlk geçiş verimi hesaplama işinin bütün zorluğu bu ayrımda. Operatör parçayı ölçer, sınırda bulur, çapağı alır ve devam eder. Bu parça FTY açısından kaybedilmiştir; ama kimse kaydetmediği için raporda iyi görünür. Bu yüzden ölçüm noktası ile düzeltme noktasının sırasını netleştirmeden hesap kurmayın. Düzeltme, ölçümden önce yapılıyorsa o istasyonun FTY değeri hiçbir zaman gerçeği göstermez.
RTY: istasyonların çarpımı
RTY (rolled throughput yield, kümülatif geçiş verimi) hattaki bütün istasyonların FTY değerlerinin çarpımıdır. Bir parçanın hat boyunca hiçbir yerde takılmadan gitme olasılığını verir. Toplama değil çarpma olması bu metriğin bütün anlamını taşır: her istasyon, bir öncekinin başarısını kendi oranıyla küçültür.
Sayı vereyim: altı istasyonun her birinin FTY değeri yüzde 98 olsa, RTY yaklaşık yüzde 89 çıkar. On iki istasyonda aynı yüzde 98 ile RTY yüzde 78'e iner. İstasyon başına iyi görünen rakamlar, hat ölçeğinde bambaşka bir tabloya dönüşüyor. Yöneticilerin RTY'yi ilk gördüklerinde şaşırmalarının sebebi de bu.
Altı istasyonlu bir hatta örnek hesap
Aşağıdaki tablo bir sac-kaynak hattından alınmış bir aylık veridir. Hat boyunca 10.000 parça ilerlemiş; düzeltilenler geri dönüp devam ettiği için her istasyona giren adet aynı kabul edilmiştir.
| İstasyon | Giren adet | İlk seferde uygun | FTY | Kayıp sebebi |
|---|---|---|---|---|
| 1. Lazer kesme | 10.000 | 9.880 | %98,80 | Çapak, ölçü sapması |
| 2. Büküm | 10.000 | 9.820 | %98,20 | Açı toleransı |
| 3. Kaynak | 10.000 | 9.650 | %96,50 | Gözenek, sıçrama |
| 4. Taşlama | 10.000 | 9.870 | %98,70 | Yüzey izi |
| 5. Boya | 10.000 | 9.720 | %97,20 | Kalınlık, akma |
| 6. Montaj | 10.000 | 9.755 | %97,55 | Sıkma torku |
| Hat geneli (RTY) | — | — | %87,6 | — |
Panodaki yüzde 97, tablodaki montaj satırının rakamıdır. Hattın gerçek verimi ise yüzde 87,6. Aradaki on puan, her vardiya iki kasa parçanın taşlamaya geri gitmesinin sayısal karşılığı. Yüz parçadan yaklaşık on ikisi yolda en az bir kez elden geçiyor ve bu iş hiçbir maliyet kaleminde görünmüyor.
Neden toplama değil de çarpma?
Bu soruyu her eğitimde biri sorar ve cevabı basit bir olasılık meselesidir. Bir parçanın hattı sorunsuz geçmesi için her istasyonu ayrı ayrı sorunsuz geçmesi gerekir. İstasyonlar birbirinden bağımsız davrandığı sürece bu olasılıklar çarpılır. Yüzde 98 ile yüzde 98'i topladığınızda bir anlamı olmaz; çarptığınızda yüzde 96,04 çıkar ve gerçek budur.
Bunun pratik sonucu şu: uzun hatlarda verim, tek tek istasyonlara bakarak yönetilemez. On istasyonlu bir hatta her istasyondan yarım puan almak, en kötü istasyondan beş puan almakla aynı etkiyi yapar. Hangi yolun daha ucuz olduğu duruma göre değişir, ama çarpımın matematiği ikisinin de aynı kapıya çıktığını söyler. Karar verirken maliyeti karşılaştırın, sezgiyi değil.
Gizli fabrika
Yalın literatürde bu düzeltme trafiğine gizli fabrika (hidden factory) deniyor. İsim abartı değil: taşlama tezgâhında geçen süre, geri taşıma, ikinci ölçüm, ara stok alanı ve o alanı yöneten kişinin zamanı gerçek kaynaklardır. Hiçbiri üretim emrinde yazmaz, hiçbiri hurda raporunda görünmez. Sadece kapasite eksik gelir ve kimse sebebini tam olarak söyleyemez.
Gizli fabrikayı görünür kılmanın en hızlı yolu, düzeltmeyi bir kayıt tipine dönüştürmek. Hurda kadar ayrıntılı olmasına gerek yok; istasyon, adet ve sebep kodu yeter. Yalın üretim tarafındaki bütün araçlar bu kayıt olmadan körlemesine çalışır, çünkü israfın en büyük kalemi ölçülmüyordur.
FTY ölçümüne başlamanın en ucuz yolu şu: bir hafta boyunca her istasyona bir çetele kâğıdı asın, üzerinde sadece iki kutu olsun — "ilk seferde geçti" ve "elden geçti". Operatör her parçada bir çizik atsın. Bir haftanın sonunda elinizde hattın gerçek FTY dağılımı olur ve neredeyse her seferinde beklenmedik bir istasyon en kötü çıkar. Bu çeteleyi kimseyi suçlamak için kullanmayın; ilk hafta suçlama başlarsa kayıt aynı gün biter ve bir daha güvenilir veri toplayamazsınız.
Verimi hangi sıklıkta konuşmalı?
İlk geçiş verimi, ay sonu raporuna girdiğinde değerinin çoğunu kaybediyor. Bu metrik vardiya toplantısının rakamıdır. Dün hangi istasyon kaç parça geri gönderdi, sebep neydi, bugün ne değişecek — üç soru, on dakika. Bunu yapan tesislerde rakam ilk üç ay içinde kendiliğinden düzeliyor; kimse özel bir proje başlatmadan, sadece konuşulduğu için.
Haftalık olarak da tek bir şeye bakın: en düşük FTY veren istasyon geçen haftaya göre değişti mi? Değişmiyorsa kronik bir sorununuz var ve düzeltici faaliyet açılması gerekiyor. Her hafta başka bir istasyon en alta düşüyorsa, sorun tekil istasyonlarda değil hattın genel ayar disiplinindedir. Bu ayrımı yapmadan başlatılan iyileştirme projeleri, birkaç ay sonra "neden bir şey değişmedi" sorusuyla kapanıyor.
Ölçüm noktasını nereye koyarsınız?
İlk geçiş verimi hesaplama düzeninin temeli ölçüm noktasıdır. Ölçüm noktası, parçanın bir sonraki istasyona geçmeden önce uygunluğunun belirlendiği yerdir. Pratikte bu her istasyonun çıkışıdır. Üç kural koyun: her istasyonda tek bir kayıt sahibi olsun, aynı parça iki kez kaydedilmesin, düzeltme kararı ölçümden sonra verilsin. Bu üç kural olmadan toplanan veri, hesabı kurmaya yetmez.
Otomatik test istasyonu olan hatlarda iş kolaylaşır; test sonucu zaten kayıtlıdır ve ilk geçiş bilgisi doğrudan oradan alınır. Manuel hatlarda ise en pratik çözüm, düzeltmeye giden parçaya kırmızı kart takmak ve kartı düzeltme masasında toplamaktır. Vardiya sonunda kart sayısı, o istasyonun ilk geçiş kaybını verir. Barkod okutmayı zorlamadan önce bu kadar basit bir yöntemle başlayın.
FTY, iskarta oranı ve PPM birbirinin yerine geçmez
Bu üç metriği karıştıran çok firma gördüm. İskarta oranı kalıcı kaybı ölçer; parça hurdaya gitmiştir. PPM müşteriye giden hatayı ölçer; kaçırdıklarınızı gösterir. FTY ise prosesin ilk seferde doğru yapma yeteneğini ölçer ve üçü arasında en erken uyaran odur. Bir istasyonun FTY değeri düşerken hurda oranı sabit kalabilir — düzeltme kapasiteniz henüz yetiyordur. Ama kapasite dolduğu gün hurda da müşteri şikâyeti de birlikte gelir.
Üçünü aynı raporda yan yana koyun. Hurda tarafını nasıl tanımlayacağınızı iskarta oranı yazımızda ayrıntılı anlattık; oradaki üç sayılı raporlama mantığı FTY ile birebir uyumlu çalışıyor. Sınırda çıkan ölçümlerin dağılımını görmek isterseniz istatistiksel proses kontrol tarafına da bakmak gerekir; FTY size kaç parçanın takıldığını söyler, SPC neden takıldığını.
Parti üretiminde ve tek parça akışında ölçüm farkı
Tek parça akan bir montaj hattında FTY ölçmek kolaydır; her parça bir kayıttır. Parti hâlinde çalışan preste, döküm ocağında ya da ısıl işlem fırınında ise durum farklıdır. Orada ölçüm noktası partinin kendisidir ve soru şuna dönüşür: bu parti ilk seferde onaylandı mı, yoksa ayar tekrarı mı gerekti? İki tanım birbirine karıştırılırsa hattın RTY değeri anlamsız çıkar.
Parti bazlı çalışan proseslerde iki ayrı rakam tutmayı öneriyorum: parti bazlı ilk geçiş ve adet bazlı ilk geçiş. Birincisi ayar ve kurulum kalitesini, ikincisi proses kararlılığını gösterir. İkisini tek bir yüzdede birleştirdiğinizde, on parçalık bir ayar hurdası ile bin parçalık bir proses sapması aynı ağırlıkta görünür ve iyileştirme yanlış yere gider.
Karışık ürünlü hatlarda da verimi ürün bazında ayırmak gerekir. Hattın genel FTY değeri yüzde 95 görünürken, ayda iki kez üretilen bir varyantın verimi yüzde 70'lerde olabilir. Toplamda küçük bir adet olduğu için ortalamada kaybolur, ama o varyantı üretilen her gün hat durur. Ortalamanın gizlediği bu tür cepleri bulmak için verimi en az üç kırılımda izleyin: ürün, vardiya ve istasyon.
Vardiya farkı en çok bilgi taşıyan kırılım
Aynı hattın aynı istasyonunda gece vardiyasının FTY değeri gündüzden belirgin biçimde düşükse, sebebini aramaya makineden başlamayın. Makine ikisinde de aynıdır. Fark genelde üç yerden gelir: gece vardiyasında bakım ve mühendislik desteğinin olmaması, aydınlatma ve ortam koşulları, ve deneyim dağılımı. Üçü de çözülebilir sorunlardır ama önce ölçülmeleri gerekir.
Vardiya kırılımını izlemeye başlayan bir tesiste ilk ayın sonunda fark üç puandı; altıncı ayın sonunda kapanmıştı. Yapılan tek şey, gece vardiyasına ayar konusunda yetkin bir kişinin sabit olarak atanmasıydı. Ölçüm, çözümü kendiliğinden getirmez; ama nereye bakılacağını söylemeden hiçbir çözüm de bulunamıyor.
QMS'te verimi otomatik üretmek
İlk geçiş verimi hesaplama işini elle yapmanın ömrü kısadır; üçüncü aydan sonra çeteleyi kimse toplamaz. Kalıcı çözüm, istasyon bazlı uygunluk kaydının sistemde tutulması ve FTY ile RTY'nin bu kayıttan türetilmesidir. Gereken veri az: parça, istasyon, tarih-saat, ilk geçiş sonucu ve sebep kodu. Beş alan.
PaKalite'de istasyon kaydı girildiği anda RTY zaten hesaplanmış oluyor; zinciri hangi istasyonun aşağı çektiğini görmek için ay sonu raporunu beklemek gerekmiyor. Aynı veriden OEE'nin kalite bileşenini de beslerseniz iki metrik birbirini doğrular ve panodaki rakamlar tartışma konusu olmaktan çıkar.
Ölçümü boşa çıkaran üç tercih
Birincisi RTY'yi istasyon sayısı farklı hatlarla karşılaştırmak. On iki istasyonlu bir hat ile dört istasyonlu bir hattın RTY değerlerini yan yana koymak, elmayla armut toplamaktır. İkincisi hedefi bütün hatlar için tek bir yüzdeye bağlamak. Doğru yaklaşım her hattın kendi tabanını almak ve en düşük FTY veren istasyona odaklanmaktır.
Üçüncüsü de en can sıkıcısı: veriyi performans değerlendirmesinde kullanmak. FTY rakamı operatörün karnesine yazılmaya başlandığı an kayıt bozulur, kırmızı kartlar kaybolur ve elinizde güzel görünen ama işe yaramayan bir grafik kalır. Ölçüm, prosesi düzeltmek için var; kişiyi değerlendirmek için başka araçlar kullanın. Hat düzeni ve kayıt disiplini üzerine genel çerçeve için üretim sayfamıza bakabilirsiniz.
Denetçi hat sonu verimini pek sormaz; düzeltme kayıtlarını sorar. "Bu parça taşlamaya geri gitmiş, kaydı nerede?" sorusuna cevap veremiyorsanız, uygun olmayan ürünün kontrolü maddesinde açık var demektir. Düzeltilen parça, düzeltme öncesinde uygun olmayan üründür ve tanımlanması, ayrılması ve yeniden doğrulanması gerekir. FTY kaydını tutan tesisler bu soruyu farkında olmadan zaten cevaplamış oluyor.
Nereden başlamalı
İlk geçiş verimi hesaplama düzenini bütün hatta birden kurmayın. En çok şikâyet aldığınız hattı seçin, bir hafta çetele tutun, RTY'yi hesaplayın ve sonucu vardiya toplantısında paylaşın. Rakam neredeyse her zaman beklenenden düşük çıkar ve o düşüklük tartışmayı kendiliğinden başlatır. İkinci hafta en zayıf istasyona odaklanın; RTY bir çarpım olduğu için o tek istasyondaki iyileşme, hattın tamamına doğrudan yansır.